Angine de Poitrine: Dekodowanie dźwięków pomiędzy dźwiękami: Gitara mikrotonowa

Wraz z rozpoczęciem wyprzedanej trasy koncertowej po USA pionierów badania dźwięku — kanadyjskiego duetu Angine de Poitrine — najbardziej wiralowy zespół gitarowy znów sprawił, że cały muzyczny świat mówi o ich oszałamiającym mikrotonowym brzmieniu. Obok King Gizzard & The Lizard Wizard całkowicie zmieniają oni wyobrażenie o tym, do czego zdolni są współcześni gitarzyści dzięki zastosowaniu mikrotonów.

Oprócz szczegółowej analizy sprzętu, zanurzymy się we wszystkie zawiłości muzyki mikrotonowej. W tym artykule przejdziemy przez historię samej sztuki muzycznej, zajrzymy w obliczenia matematyczne i zrozumiemy, dlaczego gitara mikrotonowa brzmi tak nietypowo i niezwykle dla zachodniego słuchacza. Pod koniec materiału nie tylko opanujesz teorię muzyki, ale także rozszerzysz swoje dotychczasowe myślenie daleko poza granice klasycznych skal gitary elektrycznej.

Czym jest 12-TET i jak skonstruowana jest standardowa gitara

Zacznijmy od standardowego stroju gitarowego. Cała zachodnia muzyka zbudowana jest na tak zwanym 12-tonowym systemie równomiernie temperowanym (12-TET). Na gitarze można go odnaleźć, grając kolejno każdą nutę od pustej struny do 12. progu na szóstej strunie E. To absolutnie wszystkie dźwięki systemu 12-TET i praktycznie każda słynna kompozycja w gatunkach pop, rock, blues, funk czy heavy metal stworzona została z użyciem tych 12 dźwięków.

Jednak to dalekie od wszystkich dźwięków istniejących w naturze. To jedynie wariant, do którego doszła zachodnia kultura muzyczna dzięki wprowadzeniu systemu 12-TET.

W muzyce istnieje ogromna liczba dźwięków ukrytych pomiędzy 12 podstawowymi tonami. Można to porównać do palety barw: masz kolory podstawowe — czerwony, niebieski, żółty, ale pomiędzy nimi istnieje nieskończona ilość odcieni, którymi można namalować obraz.

Aby uprościć zrozumienie matematycznej strony zagadnienia, wygodniej jest rozpatrywać dźwięki nie w hercach (Hz), a w centach. Jeśli korzystałeś z tunera gitarowego, zetknąłeś się już z centami. Reprezentują one jednostkę miary wysokości dźwięku podzieloną na drobne odcinki. Na każdy próg gitary przypada 100 centów, na pełną oktawę — 1200 centów, a na ćwierćtony, które obecnie aktywnie stosują King Gizzard i Angine de Poitrine, przypada 50 centów.

Dźwięki pomiędzy dźwiękami

W naturze dźwięk nie dzieli się na ustalone odcinki — stanowi on ciągły, płynnie wznoszący się ton. Technicznie człowiek ma dostęp do nieskończonej liczby dźwięków, jednak nie jesteśmy w stanie usłyszeć ich wszystkich. Wyćwiczone ucho potrafi rozróżnić około 240 oddzielnych zmian wysokości dźwięku w granicach jednej oktawy, co odpowiada dokładności około 5 centów. Wskaźnik ten zmienia się w zależności od pasma częstotliwości: ludzki słuch jest najbardziej wrażliwy na średnie częstotliwości i mniej dokładny w skrajnych zakresach niskich i wysokich.

Wykonując muzykę mikrotonową, muzyk wydobywa właśnie te dźwięki, które znajdują się pomiędzy zwykłymi 12 tonami. Grupy takie jak Angine de Poitrine i King Gizzard, wykorzystują gitary z dodatkowymi progami w celu uzyskania dostępu do zmniejszonych interwałów — ćwierćtonów. Daje im to brzmienie, którego nie da się odtworzyć na zwykłej gitarze elektrycznej. Jeśli na gryfie standardowej gitary przypada 12 progów na oktawę, to na mikrotonowej może być ich 24.

Rozważmy to na przykładzie centów. Wyobraź sobie, że otwarta struna gitary równa się 0 centom. Trzeci próg odpowiada 300 centom, a czwarty — 400. Ćwierćton pomiędzy nimi będzie wynosił 350 centów. Ta nuta znajduje się dokładnie pośrodku pomiędzy durem a mollem i dla zachodniego słuchacza brzmi jak dźwięk niedokończony lub niestabilny, ponieważ słuch przyzwyczajony jest do systemu 12-TET. Jednocześnie dla muzyków z krajów Bliskiego Wschodu czy Indii te pośrednie dźwięki pozostawały podstawą muzyki przez tysiące lat.

Historia: jak Zachód stracił dźwięki pośrednie

Muzyka mikrotonowa wcale nie jest wyjątkiem od reguł, jak się powszechnie uważa. Przez większą część ludzkiej historii muzyka mikrotonowa była po prostu muzyką. Kiedy ludzie po raz pierwszy zaczęli śpiewać, dmuchać w kościane piszczałki lub szarpać struny z żył zwierzęcych, nie istniały żadne ścisłe systemy dźwięków. Dźwięk istniał już w naturze, a człowiek jedynie szukał sposobów, by go naśladować.

Badaczom udało się zrekonstruować jedną z najstarszych znanych melodii w historii ludzkości z tekstu babilońskiego, gdzie system muzyczny opierał się na strojeniu w kwintach.

Zanim przejdziemy do mikrotonowości w jej współczesnej postaci, ważne jest, aby zrozumieć, jak dokładnie muzyka zachodnia ewoluowała do systemu 12-TET. Tutaj zaczyna się dosyć głęboka matematyka.

Przecinek pitagorejski

Legenda głosi, że Pitagoras po raz pierwszy odkrył matematyczną naturę strojenia muzycznego około 500 r. p.n.e., napinając strunę wzdłuż drewnianej listwy. Jego urządzenie, zwane monochordem, posiadało ruchomą podstawkę (ruchomy próg). Przesuwając ją, Pitagoras odkrył, że strunę można dzielić na proporcjonalne interwały, brzmiące harmonijnie dla ludzkiego ucha.

Aby zobaczyć to w praktyce, wystarczy wziąć do ręki gitarę. Jeśli podzielisz długość roboczą dowolnej struny dokładnie na pół, otrzymasz oktawę — to 12. próg gitary. Jeśli podzielisz strunę na trzy równe części, pierwsza trzecia wskaże na 7. próg. Ten dźwięk, zwany czystą kwintą, powstaje z wibracji pozostałych dwóch trzecich struny. Właśnie w tych punktach znajdują się naturalne węzły akustyczne, gdzie flażolety brzmią maksymalnie jasno.

W stroju pitagorejskim zakładano, że jeśli zbudujesz łańcuch z 12 czystych kwint jedna po drugiej, to w rezultacie dotrzesz do tej samej nuty, od której zacząłeś, ale o 7 oktaw wyżej. Jednak w epoce renesansu i baroku muzycy zetknęli się z poważnym problemem takiego strojenia.

Do tamtego momentu wynaleziono instrumenty klawiszowe, a kompozytorzy tworzyli muzykę na organy i klawesyny z wielogłosową harmonią i złożonymi akordami. Przy próbie strojenia ich według czystych kwint instrumenty po określonym interwale zaczynały brzmieć fałszywie.

Matematyka tego problemu wygląda tak:

• Postęp w górę o 7 oktaw: oktawa równa się 1200 centom. Mnożymy 1200 przez 7 i otrzymujemy 8400 centów.

• Postęp w górę o 12 czystych kwint: pitagorejska czysta kwinta równa się 701,955 centów. Mnożymy tę wartość przez 12 i otrzymujemy 8423,46 centów.

Różnica wynosi nieco mniej niż 24 centy — prawie ćwierć progu. Jak ustaliliśmy wcześniej, takie odchylenie jest wyraźnie słyszalne dla każdego człowieka. Z powodu sumowania sekwencji liczb parzystych i nieparzystych te matematyczne ścieżki nigdy nie przecinają się idealnie.

Zjawisko to otrzymało nazwę Przecinek pitagorejski. Jeśli nastroisz instrument według matematycznie czystych kwint, wychodząc od długości struny, nieuchronnie przeskoczysz oktawę i uzyskasz fałszywe brzmienie. Zniekształca to również brzmienie innych interwałów, na przykład tercji. Ludzkość potrzebowała kilku stuleci, aby rozwiązać to zadanie.

Dwa rozwiązania jednego problemu

W miarę komplikowania się muzyki, muzycy w różnych zakątkach świata szukali własnych sposobów rozwiązania problemu strojenia według kwint.

Indie i 22 śruti

W staroindyjskiej muzyce oktawę dzielono na 22 mikrointerwały — „śruti” — mniej więcej między 200 r. p.n.e. a 200 r. n.e. Ten podział został opisany w traktacie „Natyjaśastra”, który wywarł ogromny wpływ na rozwój indyjskiej muzyki klasycznej.

Doskonałym przykładem ze świata instrumentów strunowych jest vina — krewniaczka sitaru. W przeciwieństwie do instrumentów zachodnich, progi na vinie nie były wklejane w gryf na stałe: przywiązywano je nitkami lub mocowano za pomocą wosku. Pozwalało to muzykom przesuwać progi bezpośrednio podczas strojenia pod konkretne skale mikrotonowe i ragi.

Indyjska muzyka słynie również z jeszcze jednego elementu mikrotonowości — podciągania strun (bendów). Na zachodnich instrumentach przez długi czas używano strun jelitowych, które przy podciąganiu łatwo się rozciągały i traciły strój. Wysokie metalowe progi viny były wygięte i wznosiły się nad drewnem gryfu, jak na współczesnych wyżłobionych gryfach. Pozwalało to muzykom wykonywać podciągania strun w dół za progiem, podnosząc wysokość dźwięku o nawet pięć półtonów z jednego progu.

Świat arabski i Makam

Na Bliskim Wschodzie muzycy poszli inną drogą. System „makam” kształtował się stopniowo, zaczynając od Złotego Wieku Islamu, kiedy uczeni tłumaczyli greckie dzieła Pitagorasa. Makam to nie tylko gama, ale kompleks zasad określających, na jakich dźwiękach kłaść akcent i jak budować frazowanie, gdzie kluczową rolę odgrywa improwizacja.

Irański muzyk Safi al-Din al-Urmawi zetknął się z tym samym problemem przecinka pitagorejskiego. Jednak wschodni muzycy zdecydowali się kontynuować nakładanie czystych kwint, w wyniku czego uformował się system 17-tonowy. Do odtwarzania tych mikrokroków używali instrumentów takich jak ud.

W systemie al-Urmawiego cały ton nie dzielił się na dwa półtony, jak w 12-TET. Cały ton rozbijano na trzy nierówne mikrokroki. Jeśli wyobrazimy to sobie na gryfie gitary, to pomiędzy progami byłyby odległości około 90 centów, 90 centów i 24 centów. Koncepcja ta zachowała się do dziś w tureckim instrumencie baglama (saz), który stał się jednym z głównych źródeł inspiracji dla współczesnej mikrotonowej muzyki gitarowej.

Historia udu i pojawienie się gitary

Dla pełnego zrozumienia tematu ważne jest wspomnienie udu. Pierwsze udy pojawiły się w VIII wieku i były całkowicie bezprogowymi instrumentami, co było wymagane do wykonywania makamów w systemie 17-tonowym. Pozwalało to grać dowolne mikrotony, wykonywać glissando i wibrato naśladujące ludzki głos.

Ud trafił do Europy podczas obecności mauretańskiej w Hiszpanii od 711 roku. Europejczykom podobał się instrument, ale dążyli do polifonii i gry akordowej. Zagranie czystego akordu na bezprogowym instrumencie jest niezwykle trudne ze względu na problemy ze strojeniem.

Aby rozwiązać ten problem, Europejczycy zaczęli wiązać na gryfie udu struny jelitowe w charakterze progów. Dało to możliwość chwytania akordów, ale pozbawiło instrument możliwości mikrotonowych. Arabskie słowo „al-ud” przekształciło się w hiszpańskie „laúd”, francuskie „luth” i angielskie „lute” (lutnia).

Lutnia była popularna, ale jej wypukły korpus przeszkadzał w grze na stojąco i nie pozwalał na wykonywanie ostrego, rytmicznego bicia. Mistrzowie zaczęli wykonywać korpus płaskim i zwężać talię instrumentu, tworząc formę bliską współczesnej gitarze acoustic. Tak pojawiły się wihuela i gitara barokowa. Z czasem wiązane struny jelitowe zastąpiono wpuszczanymi metalowymi, a pary strun ustąpiły miejsca sześciu pojedynczym strunom.

Standaryzacja systemu 12-TET

System 12-TET stał się ostateczną odpowiedzią Zachodu na przecinek pitagorejski. Aby rozwiązać problem niedopasowania czystych kwint i oktaw, zachodni teoretycy podzielili oktawę na 1200 centów na 12 całkowicie równych odcinków po 100 centów każdy.

W tym systemie czysta kwinta na 7. progu trafia w wartość 700 centów (zamiast pitagorejskich 701,955 centa). Ucho praktycznie nie odróżnia różnicy 2 centów. Główna zaleta uwidacznia się na większej skali: 12 kwint po 700 centów daje dokładnie 8400 centów, dzięki czemu 7 oktaw i 12 kwint idealnie pokrywają się w jednym punkcie.

Łączenie tradycji

W XIX wieku arabscy muzycy zaczęli zauważać, że 17-tonowy system jest trudny w nauczaniu i łączeniu z europejską notacją nutową. W rezultacie arabski system muzyczny został formalnie ustandaryzowany do 24 równych ćwierćtonów (24-TET).

W tym samym czasie w Europie Antonio de Torres Jurado zmienił gitarowy świat, opracował koncepcję nowoczesnej gitary klasycznej z powiększonym pudłem, systemem wachlarzowym ożebrowania i menzurą 650 mm (25,6 cala). System 12-TET stał się standardem dla gitary.

W XX wieku kompozytorzy znów zaczęli łamać zasady. Julián Carrillo zamawiał mikrotonowe gitary i harfy dla swojej teorii „Sonido 13”. Alois Hába tworzył mikrotonową muzykę w Czechach i zaprojektował pianino ćwierćtonowe. Harry Partch stworzył 43-tonowy system intonacji i całą orkiestrę instrumentów pod niego.

Pojawienie się muzyki elektronicznej uczyniło mikrotonowość dostępną. Wendy Carlos opracowywała własne skale nieoktawowe, wykorzystane w albumie „Beauty in the Beast” (1986). W Turcji gitarzysta klasyczny Tolgahan Çoğulu wynalazł regulowaną gitarę mikrotonową z progami przesuwanymi po specjalnych rowkach.

Około 2014 roku Stu Mackenzie z King Gizzard and the Lizard Wizard kupił turecką bağlamę. Zainspirowany jej brzmieniem, poprosił lutnika o połączenie gitary elektrycznej z bağlamą, w wyniku czego powstała słynna gitara Flying Microtonal Banana. Pozostali członkowie zespołu przerobili tanie gitary, instalując dodatkowe progi i nagrali kilka albumów w systemie 24-TET.

Duet Angine de Poitrine wyniósł tę koncepcję na nowy poziom. Ich dwugryfowa gitara mikrotonowa, pedał looper Boss oraz wyrazisty, prowokacyjny wizerunek sprawiły, że muzyka mikrotonowa stała się zauważalnym trendem.

Świat muzyczny zatoczył pełne koło: mikrotonowość, która była normą w starożytności, przeszła przez matematyczną standaryzację i dziś znów powraca do twórczości gitarzystów.

Jak używać mikrotonów na zwykłej gitarze

Jeśli chcesz poeksperymentować z mikrotonami, możesz użyć następujących technik:

• Podciąganie (Microtonal Bending): Znane bluesowe podciągnięcie o ćwierć tonu między progami to klasyczny mikroton.

• Slajd: Użycie slide'a zmienia gitarę w instrument bezprogowy, otwierając dostęp do wszystkich częstotliwości pośrednich.

• Przestrojenie jednej struny: Przestrojenie jednej lub dwóch strun o ćwierć tonu niżej pozwala na granie mikrotonowych riffów na standardowym gryfie.

• Pitch Shifter i pedały ekspresji: Pedały takie jak DigiTech Whammy, EHX Pitch Fork lub Boss PS-6 z podłączonym pedałem ekspresji pozwalają płynnie zmieniać wysokość dźwięku.

• Gitary mikrotonowe i gryfy: Dzięki popularności gatunku firmy takie jak Eastman Guitars lub prywatni lutnicy na Etsy (na przykład JLJInstruments) oferują gotowe gryfy mikrotonowe i instrumenty. Każdy wykwalifikowany lutnik może również zainstalować dodatkowe progi w Twojej gitarze.