Ewolucja legendy: pierwsze Fender Stratocaster z 1954 roku i kolosalna różnica między wczesnymi a późnymi egzemplarzami

Pierwsza gitara z tej pary słynnych Fender Stratocaster z 1954 roku datowana jest na marzec 1954 roku i posiada numer seryjny „0108”, wybity bezpośrednio na tylnej płytce komory sprężyn tremolo. W świecie gitarowym panuje opinia, że instrumenty z numerami seryjnymi na płytce tremolo były początkowo tworzone jako egzemplarze pokazowe dla przedstawicieli handlowych firmy.

Te pierwsze gitary często wyróżniają się znaczną wagą, a ich korpusy były wykonane z kilku kawałków jesionu, w przeciwieństwie do jednolitych, jednoczęściowych korpusów, do których firma Fender przeszła nieco później. Różnica w wadze między takimi gitarami może dochodzić do pokaźnych 1.35 kg (3 funtów). W mojej kolekcji bywały instrumenty wyprodukowane jeszcze w styczniu 1954 roku, ale najwcześniejszy Stratocaster, który przechowuję obecnie, został wyprodukowany o parę miesięcy wcześniej niż egzemplarz „0108”.

Spotykałem wczesne instrumenty ze śrubami z rowkiem na przełączniku lub mocowaniach przetworników, ale ten egzemplarz jest jedynym, w którym absolutnie każda śruba posiada proste nacięcie. Potencjometry w gitarze „0108” są oznaczone 42. tygodniem 1953 roku, a w wyfrezowaniu przetwornika przy mostku całkowicie brakuje kanału na przewody (tzw. worm rout).

Dopiero później lutnicy Fender wpadli na pomysł, by starannie wycinać te kanały za pomocą okrągłego frezu, a w pierwszych gitarach drewno po prostu wydłubywano ręcznie dłutem. Przetworniki w tej gitarze wyposażone są w nakładki z półprzezroczystego polistyrenu, co nadaje instrumentowi niesamowicie stylowy, vintage'owy wygląd, ponieważ z biegiem lat materiał ten nabiera szlachetnego, szarego odcienia.

Wśród innych charakterystycznych detali wczesnego okresu znajdują się krótkie gałki regulatorów (short skirt knobs), okrągłe otwory w tylnej płytce tremolo oraz końcówka przełącznika w kształcie piłki do rugby. W ciągu swojego życia trzymałem w rękach około 20 gitar Stratocaster z numerami seryjnymi na płytce tremolo i absolutnie wszystkie brzmiały ciemniej, gęściej i basowo, zwłaszcza na przetworniku przy gryfie i środkowym.

Nie mogę powiedzieć, by posiadały tak idealny balans częstotliwości, jak instrumenty wypuszczone bliżej końca 1954 roku. Najwcześniejsze przetworniki wyposażano w bardziej miękkie magnesy Alnico III z krótszym rdzeniem pod trzecią struną (G-string slug). Na ciemniejszy charakter brzmienia wpłynęły również potencjometry o wartości 100 kOhm, które Fender montowała w pierwszych partiach zamiast standardowych 250 kOhm.

Jestem przekonany, że niebagatelną rolę w kształtowaniu tego brzmienia odgrywa dodatkowa masa, podobnie jak ciężkie gitary Gibson Les Paul „Burst” zawsze mają głębsze i bardziej „warkoczące” brzmienie w porównaniu do swoich lżejszych odpowiedników. Kontury korpusu wczesnych i późniejszych gitar są podobne, choć wycięcie pod brzuch (belly cut) w najwcześniejszych egzemplarzach jest wykonane nieco głębiej.

Pod koniec 1954 roku firma Fender zaczęła znacznie częściej wykorzystywać jednolite, jednoczęściowe korpusy, wśród których trafiały się fantastyczne bloki cięte promieniowo (quarter-sawn). Białe polistyrenowe nakładki przetworników przestały być półprzezroczyste, a regulatory otrzymały długą „spódniczkę” (full skirt knobs). Profil gryfu w gitarach z końca 1954 roku stał się mniej masywny, a formowane futerały (form-fit cases) zastąpiono prostokątnymi tweedowymi case'ami z centralną kieszenią.

Ramiona tremolo w pierwszych wersjach miały ostrzejsze wygięcie, które wkrótce złagodzono, a na przestrzeni lat 1950. i 1960. stawały się coraz prostsze. Wiadomo, że Fender aktywnie zbierała opinie muzyków, dając gitary do testów lokalnym artystom występującym na wiejskich zabawach, i jestem pewien, że głównymi powodami narzekań na pierwsze instrumenty były właśnie duża masa i grubość gryfu. Wczesny profil gryfu w kształcie litery U jest dość masywny („łopatowaty”) i choć kolekcjonerzy polują właśnie na niego, wśród aktywnych gitarzystów znam niewielu zwolenników takiego profilu.

Już w połowie 1954 roku Fender zaczęła wypuszczać wersje hardtail (ze stałym mostkiem bez tremolo). Wielu błędnie uważa, że ta opcja pojawiła się później, jednak Fender planowała ją od samego początku, próbując przyciągnąć gitarzystów grających na Fender Telecaster.

Nie wszystkim wykonawcom była potrzebna system wibrato, a gitary hardtail zapewniały dłuższy sustain, przez co były wybierane. Jeśli w gitarze z tremolo zainstaluje się wszystkie pięć sprężyn i mocno dociśnie płytę mostka do korpusu, można zbliżyć się do tego brzmienia, ale dla mnie gitary typu hardtail zawsze brzmią nieco korzystniej.

Oba omawiane instrumenty znajdują się w znakomitym, autentycznym stanie. Na korpusie wcześniejszego egzemplarza ktoś kiedyś wybił swoje imię za pomocą małych gwoździ wykończeniowych.

Z tego powodu na korpusie pozostało mnóstwo maleńkich otworów, które wyglądają jak zwykłe wgniecenia i odpryski z czasem, więc nie udało mi się odgadnąć tego imienia. Przez nasze ręce przechodziło również wiele gitar z 1954 roku z powiększoną, wydłużoną zatyczką pręta regulacyjnego na główce gryfu.

Wcześniej uważano, że były one przerabiane, aby dopasować je do wyglądu gitary Stratocaster, uwiecznionej na zdjęciach reklamowych Fender. Jednak obecnie stało się jasne, że lutnicy Fender często musieli przerabiać ten element w fabryce, instalując większą zatyczkę lub podmalowując obszar wokół niej, by ukryć ślady modyfikacji.

Kolekcjonerzy są zachwyceni możliwością posiadania jednych z pierwszych Fender Stratocaster z 1954 roku ze względu na ich ekstremalną rzadkość. Firma Fender wypuściła tylko około 200 takich wczesnych egzemplarzy, a większość z nich na przestrzeni minionych dekad została poddana nieprofesjonalnym modyfikacjom. Instrument z końca 1954 roku, który analizujemy, jest w swojej istocie identyczny z modelami z 1955 roku, ponieważ w okolicach sierpnia lub września 1954 roku Fender ostatecznie sfinalizowała standardową specyfikację seryjną. Moim zdaniem gitary Stratocaster, wyprodukowane od końca 1954 roku wzwyż, są absolutnym wzorcem pod względem brzmienia i wygody gry.